Menu

Azərbaycan Demokratik Firqəsi

header photo

Kitabxana

Azərbaycanın Demokrat Firqəsi (Bitməmiş Azadlıq Layihəsi) birinci hissə

Azərbaycanın Demokrat Firqəsi (Bitməmiş Azadlıq Layihəsi)

birinci hissə  

Azərbaycanın ən yüksək dağlıq bölgələrində özünü göstərən payızın son günlərindəki şiddətli və bəzən nəfəs donduran soyuq, Azərbaycanın azadlıq və zülmdən qurtulmaq üçün 21 Azərdə xalqın ayağa qalxdığı böyük qiyamını xatırladır. Bu qiyamda Azərbaycan bir parça olaraq istibdadın, xainlərin, mürtəcelərin zülm və talançılığından yaxa qurtarmaq üçün ayağa qalxıb, özünü xilas etdi. Bu yolda özünü əvvəlki inqlabçı hərəkatların varisi hesab edən Azərbaycan demokrat firqəsi  ziyalılar, sənətkarlar və siyasətçilər tərəfindən təşkil oldu. Əlbəttə ADF-nin yaranmasına hələ məşrutə, Xiyabanı və başqa müxtəlif ictimai hərəkatlar vasitəsi ilə illər öncə zəmin hazırlanmışdı,   ancaq Rzaxan hakimiyyəti vasitəsi ilə qarşısı alınmışdı. Rza şah diktaturası devrildikdən sonra onun təşkilinə yol açıldı. Amma  bu dəfə də həmin istibdadın varisləri mərkəzdə iqtisadı- siyasi xarici hamiləri ilə birlikdə iqtisadi-siyasi qüdrəti yenidən əldə etməklə bu inqilabı hərəkatın qarşısını almağa çalışdılar. Rza şahın hakimiyyətdən getməsi ilə Azərbaycan xalqının ruhiyyəsində sevinc hissi yarandı. Azərbaycanda sürətlə siyasi, mədəni və ictimai hərəkatlar yaranmağa başladı. Xalq öz ana dili ilə günün mövzusunu təhlil etməklə yanaşı, siyasi və mədəni cəmiyyətləri yaratmağa başladı. Mərkəzi hökümət tərəfindən xalqın bu hərəkatının qarşısının alınmasına səy göstərildi. Lakin bu müxtəlif ictimai-siyasi hərəkatla sarsılmadan bütün çətinliklərə sinə gərərək öz fəaliyyətlərini davam etdirdilər. Bu dövrdə müxtəlif demokratik birliklər, təşkilatlar və cəmiyyətlər quruldu. Azərbaycan Demokrat Firqəsi də onların içindən çıxaraq Azərbaycan xalqı tərəfindən alqışlandı. 

Əvvəlcə Tehranda sonra isə tez bir zamanda Təbrizdə İran Tudə Partiyasının əyalət komitəsi təşkil olundu. Qafqaz bölgəsindən gələnlər (mühacirlər) bu komitəyə qoşuldular. Onlar neft mədənlərində işləyəndə Rusiya Sosial Demokratların təşkilatçılıq təcrübələrini öyrənmişdilər. Azərbaycan Əyalət Komitəsinin yaranması nəticəsində bir-birinin ardınca müxtəlif şəhərlərdə partiyanın şöbə  və özəkləri açıldı.

Əyalət Komitəsi fəhlə birliklərini təşkil etməkdə müvəfəqiyyət əldə etmişdilər. Lakin sosial qurluşuna görə Azərbaycan əhalisnin yüzdə səksəndən çoxunu təşkil edən kəndlilərlə birləşmək çətinlik törədirdi. Bu dövrdə “Zəhmətkeşlər Təşkilatı” adlı başqa bir cəmiyyət də yarandı. Bu cəmiyyətin üzvlərinin əksəriyyətini  mühacirlər təşkil edirdi. Yerli camaat da onlara qoşuldu. Qısa bir müddət ərzində bu cəmiyyətin üzvlərinin sayı 10 mindən çox oldu. O, öz klublarını açdı.  Bu təşkilat ictimaiyyətin aşağı təbəqələrindən daha çox insanı cəlb etməyə çalışdı. Kütlələrin istəkləri olan ana dilində danışıb və şüarlar səsləndirmək (zülmdən qurtulmaq, mülkədar və jandarmın zülmünə son qoymaq, xain məmurların və rüşvətxorların qovulması Və ...) siyasətini irəli sürməklə ictimaiyyətdə nüfuz qazandı. Lakin bu təşkilatın açıq siyasət yürütməsi səbəb oldu ki, mərkəzi hökumətin bir qrup amilləri onun sıralarına nüfuz etsin. Beləliklə də onlar bu təşkilatı əsas məqsədindən uzaqlaşdırıb və onun ardan getməsinə şərait yaratdılar.

Azərbaycanda "Azərbaycan Cəmiyyəti" adlı başqa bir təşkilat da fəaliyyət göstərirdi. Bu təşkilatda orta, bəzən də zümrələrin mühafizəkar qanadından  olan təcrübəli və ağıllı insanlar daha çox siyasi fəaliyyətlə məşğul olurdular. Bu Cəmiyyət hər zaman Tehran irticaçıları barədə xəbərdarlıq edir və ona qarşı mübarizə aparırdı. Bu cəmiyyətin “Azərbaycan” adlı iki dildə (fars-türk) qəzeti nəşr olurdu. Bir qəzet bir qrup şair və yazıçıları bir araya gətirmişdi.. Qəzetin türk dilində nəşr edilməsi səbəb olmuşdu ki, bəzən kimsə  yüksək səslə onu oxuyub və insanlar o adamın ətrafına toplaşaraq onu diqqətlə dinləsinlər.  Bu insanların ana dilində necə yazıb-oxumalarına həsrət olduqlarını göstərdi. Azərbaycan xalqının bu qəzetə marağının  artmasını görən Tehran mürtəcelərini dərindən əsəbləşdirdi. Ona görə də  Tehran höküməti daxili və xarici agentləri ilə birlikdə əvvəlcə müxtəlif yollarla qəzetin nəşrinə (yayımının qarşısını alır) qarşı çıxdı,  sonra isə əhalinin içində və ətrafında siyasi qruplar yaranaraq gizli və açıq şəkildə mübarizə aparırdı.

Azərbaycandakı cəmiyyətlər mərkəzin təzyiqi altında fəaliyyətlərinə davam edərkən Hitler faşizminin tərəfdarları yalançı təbliğatlarını genişləndirdilər. Hitler qüvvələrinin tezliklə Sovet İttifaqını məğlub edəcəyi və sosializmə son qoyacağı şüarları ilə ictimaiyyət arasında çıxış edirdilər.. Nəticədə bəziləri bu saxta təbliğatın təsiri altında Almanıyaya və Hitlerə üz tutaraq "İrani-Bidar"( Ayıq İran) təşkilatını qurdular. Onlar Hitlerin düşüncəsi ilə “Ariyaizmi” yeniləşdirib və özlərinin ortaq nöqtələri hesab edirdilər. Bu qrup müxtəlif yollarla həm gizli, həm də açıq şəkildə sosialistlərə və Sovet dövlətinə qarşı müxalifət edənləri dəstəkləyirdi. Lakin Azərbaycanda olan vəziyyət onlara öz fikir və təşkilatlarını genişləndirməyə imkan vermirdi.. Onların “Fəryad” adlı bir qəzeti var idi. Elə nəzərə gəlir ki, onlar Almanıya tərəfindən dəstəklənirdilər. Bu səbəbdən  də  onlar almanlıların ən kiçik qələbəsini eşidərkən sevinərək küçələrə axışır və sonra isə geri çəkildilər. Bu təşkilatın qarşısında demokratik meylli siyasətçilərdən ibarət "Antifaşist Cəmiyyəti" quruldu. O, “Yumuruq” adlı qəzet nəşr edirdi. Bu təşkilat Azərbaycanın müxtəlif şəhərlərində geniş fəaliyyət göstərir  və mitinqlər təşkil edirdi. Bu cəmiyyət İran Tudə Partiyası ilə əməkdaşlıq edirdi. Eyni vaxtda “Kanuni Demokrasi” cəmiyyəti də yaratdı. Bu cəmiyyətin sıralarında orta təbəqəyə mənsub ziyalılar var idi. Buna baxmayaraq ki, Kanuni Demokrasi Hizbin mərkəzi ilə həmrəy deyildilər və aralarında bəzi müxalifətlər var idi, zaman keçdikcə hizbə qovuşdular.

Bu dəfə "Azadlıq Cəbhəsi"  təşkil oldu. Mətbuat rəhbərlərinin əksəriyyəti, Azərbaycanın tanınmış şəxsləri (Mirzə Əli Şəbestəri, Cabbar Bağçeban) iştirak edirdilər. “Azadlıq Cəbhəsi”-nin jurnalı "Dil" adlandı. Azadlıq Cəbhəsi bu jurnal vasitəsi ilə  irticaçılara və mərkəzçilərə qarşı  hücum edirdi. Bu nəşriyyədə Bağçaban "Azərbaycan Üsyanı İran Üsyanıdır" başlığı altında məqalə dərc edərək yazırdı:.  "Mürtəcelər və xainlər azadlıq ocağını sondurmək istəyirlər. Ölkəni bir ovuc oğru və talançıların ixtiyarına verməyə çalışırlar Beləliklə də mürtəce və xainlərinə müraciət edərək nifrətimizi bildiririk.   Biz bu qiyamı və qurulmuş Milli Məclisi bütün İranlılara təbrik deyirik.(1324 Aban,10 nömrə, 1945 Noyabr, Nömrə 10).

 Cəbhənin məqsədi cəmiyyətin müxtəlif sosial təbəqələrinə təsir etməsinə baxmayaraq, cəmiyyətin üzvlərinin düşüncələri bir-birinə uyğun olmadığı üçün Cəbhənin inkişaf etməsi mümkün olmadi. Bu üzdən də onların  apardıqları siyasət günü-gündən daha radikallaşdı. Onların apardıqları siyasət İran Tudə partiyası üzvlərinin yürütdükləri siyasətə uyğun gəlirdi(İran Tudə partiyası üzvlərinin davranışları, danışıqları və xüsusilə də partiyasının rəhbərlərindən olan Radmaneşin Milli Məclisdəki (Qana-qan və yumruğa qarşı yumruq) çıxışıı Liqvan hadisəsidə yaşlı Hacı Ehteşamın öldürülməsinə gətirib çıxartdı. Bu qanlı hadisə ictimaiyyət arasında gərginliyin artmasına səbəb oldu.). Lİqvan məntəqəsindən kəndlilərə ibrət olsun deyə,  Hacı Ehteşamın silahlıları üç kəndlini itaətsizlik səbəbindən vəhşicəsinə öldürdülər.

Bu hadisə Xanları şiddətli surətdə nigaran etdi və qorxutdu və onları Tehranın və məntəqənin  mürtəcilərinə daha yaxın elədi. Nəticədə hizbin və tanınmış mühacirlərin (Qulam Yəhya Daneşyan və ..)əleyhinə geniş təbliğat  başlandı.  Hizbi Tudə İranın Azərbaycanda qazandığı müvəfəqiyyətlərə baxmayaraq zamanın, dövrün lazımlı tələbatına görə Azərbaycanda Milli bir hərəkat yaranması, müstəqil siyasət aparmaq və Rza şah dövründə yaranan problemləri həll etmək, o cümlədən insanların, xüsusən kənd yoxsullarının yaralarını sarımaq, ölkəni mədəni, sosial, siyasi cəhətdən yaxşılaşdırmaq, xalqın milli qürurunu bərpa etmək qərarına gəldi. Bu dövr Azərbaycanda iqtisadi vəziyyət çox ağır idi, yoxsul insanlar aclıq çəkirdilər. Mərkəzin apardığı siyasət nəticəsində bu fəlakətli vəziyyət yaranmışdı.

Müharibənin başlaması və Müttəfiq Dövlətlərin ölkəyə gəlişi ilə siyasi stabillik pozuldu, Ölkədə tez-tez dəyişərək qısamüddətli hökumətlər yarandı. Baş nazir Füruqi və maliyyə naziri qəfildən milli valyutanı dəyərdən saldılar (bir funt sterlinqin dəyəri 68 riyaldan 140 riala yüksəldi.). Bununla birlikdə kənd təsərrüfatı və qida məhsullarının ixracı sərbəstləşdi. Nəticədə qida, xüsusən də buğda ucuzlaşdıqca, iqtisadiyyatda ilk təsirni göstərib və pul kütləsinin artımı məhsulların qiymətlərinin bahalaşmasına səbəb oldu. Bu isə yoxsulların alıcılıq qabiliyyətini daha da aşağı saldı. Bununla yanaşı İngilis qüvvələri tacirlər və böyük mülkədarların yardımı ilə xarici valyutada ucuzlaşan qidanı alıb, cənub limanlarından ixrac etməklə bazarlarda süni şəkildə yeyinti məhsullarında qıtlıq yaratdılar. Bunun nəticəsində qısa müddətdə Azərbaycanda ölkənin başqa yerlərindən daha çox aclıq və xəstəlik ortaya çıxdı. Vaxtilə ölkənin “ərzaq səbətini” dolduran Azərbaycan aclığa məruz qaldı. Bu üzdən də xalqın hökumətə və mərkəz sakinlərinə qarşı qəzəbi artdı. Bu problemlərlə əlaqədar Təbrizdə S.C.Pişəvəri seçki kampaniyası üçün Azərbaycanın müxtəlif bölgələrini gəzərək parlamentə namizəd oldu(14 dövrə). Beləliklə da bir tərəfdən kəndlilərin yoxsulluğuna və aclığına, digər tərəfdən ziyalıların milli tələblərinə şahid oldu. O, Təbrizdən parlamentə nümayəndə seçildı. Lakin onun etibarnaməsi rədd edildikdə bu hadisəni yaxşı bir fürsət bilən Pişəvəri Təbrizə qayıtdı və ictimai-siyasi fəallarla, xüsusən də “Azadlıq Cəbhəsi” üzvləri ilə əlaqələrini artırdı. Onlarla məsləhətləşərək Azərbaycan xalqının hərtərəfli tələblərini qarşılaya biləcək bir təşkilata ehtiyacı olduğu qənaətinə gəlindi. Ona görə də  1324-cü  günəş ilinin Şəhrivər ayında “12 Şəhrivər” müraciətnaməsini yaymaqla Azərbaycan Demokrat Firqəsinin yaranmasını xalqa elan edildi.  Türk və fars dillərində  yazılmış bu bəyannamə Azərbaycanın 46 görkəmli xadimi tərəfindən imzalanmışdır. Odur ki, 12 şəhrivər günü ən önəmli bir tarixi gün olaraq Azərbaycan xalqının yaddaşında həkk olub qalmışdır. Çünki Azərbaycan  xalqı bu tarixi gündə 12 Şəhrivər müraciətnaməsini elan etməklə öz iradəsini ortaya qoyaraq İran xalqlarına tarixi millət olduğunu sübut edib və Azərbaycan Demokrat Firqəsinin formalaşmasına zəmin yaratdı. Bəyanat Təbrizdəki mətbəələrdən birində 15.000 nüsxə ilə nəşr olundu. S.C..Pişəvəri bəyanatın çapolunduğu müddət ərzində mətbəədə iştirak edərək mətbəə işçilərinə mənəvi yardım göstərdi.O, bəyanatın çap olduğu müddətdə mətbəədə qalıb və orada masa arxasında yatmayaraq işlə məşğul oldu, yalnız qısa müddət masa arxasında mürgüləyirdi.  Mətbəə işçiləri bu tarixi hadisənin şahidi olmuşlar.

Sadiq Padeqan hizbi tudənin əyalət komitəsinin sədri, əyalət konfranısını çağıraraq ADF-yə qoşuldu. Hətta Hizbi Tudənin Mərkəzi Komitəsinin bəzi üzvlərinin (Ardaşes Avanesyan və Esbahani) xoşuna gəlməsə də Tehrana gedən Sadiq Padeqan Azərbaycan xalqının psixologiyasını dərk edərək Milli bir Hökumət yaranmasının lazım olmasını deyirdi.

Ardı var……

Haşiyə yazı: Sovet İttifaqının dağılması ilə bəzi iddialı və özünə öyünən insanlar tarixi saxtalaşdırdırıb və təhrif etdilər. Özlərini tarixin və onun  qaranlıqlarını aydınladan kəşfiyyatçılar adlandırdılar. Bu qabiliyyət və müdriklik və təkəbbürlə birlikdə bütün gizli Sovet mənbələrini alt-üst etdilər. Onlar o günə qədər kimsənin bilmədiyi mənbələri guya taptdılar. Bunlardan biri də tarix yazaraq Güney Azərbaycan xalqının şüuru ilə oynayan Cəmil Həsənlidir. O, təhrif olunmuş “1939-1945-ci illər Tehran, Bakı və Moskva arasında Cənubi Azərbaycan” adlı kitabında (Novruzovun dilindən) yazır: “Mir Cəfər Bağırovun göstərişi ilə biz içi dolu bağlı bir çamadanı Atakişıyevə çatdırdıq. Ondan sonra 12 Şəhrivər müraciətnaməsi nəşr olundu.”

Burada Cəmil Həsənlidən soruşmaq lazımdır ki, sən və adıçəkilən digər insanlar çamadanın içindəkilərin nə olduğunu haradan bildiniz? Bu əsassız açıqlama ilə Həsənli Amerika Azadlıq Evində özünə mövqe qazanmaq üçün onun yardımına nail olmağa çalışırdı. Yəni, Georgi Sorusun açıq cəmiyyətinin dərslərində iştirak etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur. Sanki bu işində bir az da qələbəyə müvvəfəq olub. Amerikanın siyastinə bağlı olan “Radio Fərda”(Sabahın Radosu) Azərbaycan Demokrat Firqəsinin 70-ci ildönümü münasibətilə silsilə proqramlar həyata keçirdi.  İlk fürsətdə firqə ilə bağlı təhriflərini və illüziyalarını yaymaq üçün Cəmil Həsənliyə müraciət etdi. Cəmil Həsənli demokratiyadan, millətçilikdən və Georgi Sorosun  !Açıq Cəmiyyət”dən dərs alaraq özünü Azərbaycan Xalq Cəbhəsinin rəhbərliyinə yaxınlaşdırrmaq üçün Bakıda Pişəvəri adına olan küçənin adını sildirdi.  Elə həmən il xalq cəbhəsi İran siyasi mühacirlərinin zəhməti ilə Azərbaycn Demokrat Firqəsi üçün tikilən  binanın bir hissəsini zəbt etdilər.…….

 

Sülh uğrunda

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Sülh uğrunda: Paris Sülh Konfransi

 barədə qeydlər.1946

Azərbaycan danışır.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Azərbaycan danışır... İftixarlı tariximizdən 

bir neçə parlaq səhifə

Qısa ömrün əbədiyaşarlıq iksiri

 

Qısa ömrün əbədiyaşarlıq iksiri

(Firidun İbrahimi jurnalist kimi)

 

Bəzən deyirlər ki, ömür bir göz qırpımı qədər qısa, su içimi qədər gödəkdir. Əslində bu bir həqiqətdir. İnsan nə qədər yaşayır yaşasın, vaxt tamam olanda keçdiyi ömür yolu ona göz qırpımı, su içimi qədər gödək görünür. Odur ki, yaşanan hər ömrün dəyəri onun mənası ilə ölçülür. Amma ürək təşnə olanda, dodaq susuzluqdan cadar-cadar çatlayanda içilən suyun dəyəri ilə bədənə sadəcə maye lazımdır deyə içilən suyun dəyəri eyni ola bilməz. Dünyaya gəldiyi üçün yaşayanlarla dünyanı rövnəqləndirərək yaşayanların dəyəri eyni olmadığı kimi.

Cənubi Azərbaycanda Milli demokratik hərəkatın rəhbərlərindən biri, İranda qədim tariximizə aid ana dilimizdə ilk əsər yazan, görkəmli inqilabçı, ictimai-siyasi xadim, jurnalist, bir neçə xarici dildə səlist danışan, Azərbaycan Milli Hökumətinin Baş prokuroru, Azərbaycan Demokrat Firqəsinin Mərkəzi Komitəsinin üzvü, Azərbaycan Milli Məclisinin nümayəndəsi Firidun İbrahimi də «bir içimlik su olan» ömrünü öz gərəkli işi, fədakar əməyi ilə mənalandıran böyük şəxsiyyətlərdəndir. Cəmi 28 illik bir ömür yaşayan bu gənc jurnalistin cismani həyatı həqiqətən də çox qısa oldu. Lakin o öz qısa ömrünü mənalı həyat yolu ilə təşnə ürəklərin susuzluğuna məlhəm etməyi bacardı.

Firidun Qəni oğlu İbrahimi 1918-ci il noyabr ayının 21-də İranın Astara şəhərində dünyaya gəlmişdi. Atası Qəni İbrahimi öz dövrünün müasir düşüncəli ziyalılarından idi. O, Ədalət Firqəsinin və İranın Kommunist Partiyasının digər bölgələrdə təşkilat quruluşunu yaratmaqla məşğul olmuşdu. Kommunist düşüncəli fəaliyyətinə görə dəfələrlə həbs cəzası çəkən Q.İbrahimi hətta iki il sürgün həyatı yaşamış, lakin heç zaman öz mübarizəsindən əl çəkməmişdi. Onun vətəninin istiqlalı və azadlığı naminə imperializm və irticaçı qüvvələrə qarşı mübarizə ilə zəngin olan həyatı oğlu Firidunun tərbiyəsinə və dünyagörüşünün formalaşmasına böyük təsir etmişdir.

Firidun İbrahiminin tərcümeyi-halında oxuyuruq: «F.İbrahimi 1941-ci ildə Tehran universitetinin hüquq fakültəsində təhsil aldığı zaman, İran Xalq Partiyasının sıralarına qoşulmuşdur. O, tələbə hərəkatında fəal iştirak etmişdir. Ədəbi fəaliyyətinə universitetə qəbul olduğu ildən başlamış və tez bir zamanda siyasi məqalələr də yazmağa başlamışdır. 1943-cü ildə Seyid Pişəvərinin vasitəsilə «Ajir» qəzeti təsis olunduqdan sonra bu mətbu nəşrlə əməkdaşlığa başlamış və həmin ildə də redaksiya heyətinin üzvü seçilmişdir. O öz məqalələrində imperializmi və onun yerli əlaltılarını ifşa etmiş, «Ajir» qəzetində fəaliyyəti ilə yanaşı İran Xalq Partiyasının nəşrləri üçün də məqalələr yazmışdır». Bir müddət sonra isə Təbriz şəhərində nəşr edilən İran Xalq Partiyasının orqanı olan «Xavəri nov» («Təzə xəbər») qəzetinin redaktoru olmuşdur. O, dövrün çatışmazlıqlarını ifşa edən publisistik yazıları, günün ictimai-siyasi məsələlərinin təhlilinə həsr olunmuş məqalələri ilə vaxtaşırı qəzet səhifələrində çıxış edir, fikir və düşüncələrini xalqla, oxucuları ilə bölüşürdü.

Hər bir istedadlı şəxs üçün qələm ən gözəl özünüifadə vasitəsidir. İbrahimi isə istedadlı qələm əhli olsa da, ixtisasca hüquqşünas idi. Bu baxımdan qanunları gözəl bilir, siyasi məsələləri hüquqi qaydada şərh etməyi, incələməyi bacarırdı. O, dünyagörüşünün mükəmməl şəkildə formalaşmasına təsir edən bu bacarığını öz yazılarına da yansıdır, bütün məsələlərdə ədalətin haqq tərəzisini zərrə qədər də olsa, əyməkdən çəkinir, hər kəsdən də bunu tələb edirdi. Gənc jurnalist müraciət etdiyi hər mövzuya peşəkarcasına yanaşır, bir tarixçi kimi hərtərəfli araşdırma aparır, nəticədə mükəmməl bir yazı sərgiləyirdi. Lakin bütün məqalələrinin ruhunda yurd sevgisi, vətənpərvərlik, xalq, millət məhəbbəti tüğyan etməkdədir: «Yazmaqda ilk məqsədim budur ki, azadlıqsevər və iftixarlı millətimin hüququnu, tarixini və parlaq mədəniyyətini müdafiə etməklə göstərim ki, o kimdir, tarixi keçmişi nədir və ulu babaları kimlər olub və öz milli heysiyyətlərini qorumaq üçün hansı fədakarlıqları etmişlər? İstəyirəm ki, azad və demokratik bir cəmiyyətdə özünə aid yerini və mövqeyini əldə etmək üçün ayağa qalxmış Azərbaycan millətinin həqiqi kimliyini bütün dünyaya bildirəm» – söyləyirdi Firidun İbrahimi. Əslində doğrunu yazmaq, riyakarlıqdan uzaq olmaq elə vətənpərvərliyin özüdür. Bildiyimiz kimi vətənpərvərliyin mahiyyəti vətənə məhəbbət və öz şəxsi maraqlarını vətən yolunda qurban verməyə əsaslanan emosional bağlılıqdır. Bu bağlılıq həm də özünün mənsub olduğun millətin etnik, mədəni, siyasi və tarixi xüsusiyyətlərinə arxalanan milli hissiyyat və milli qürurdur. Gənc vətənpərvər Firidun isə Tanrının bəxş etdiyi istedadını, yazmaq bacarığını yüksək dəyərləndirir və qələminin paklığını, təmizliyini hər zaman qoruyurdu. Çünki o, ictimai həyatın bütün sahələrini əhatə edən, geniş kütləyə təsir etmək və onları maarifləndirmək gücünə malik olan qələmi ilə xalqına, vətəninə xidmət etməklə, xalqının və vətəninin maraqlarını qorumaqla yanaşı, həm də müqəddəsliyə tapınmışdı.

İbrahimi sabaha böyük inamla baxır, xalqımızın parlaq gələcəyinə bütün varlığı ilə inanırdı. Ona ölüm hökmü kəsiləndə belə öz nikbinliyini itirməmiş, ömrünü xalqının azadlığı uğrunda qurban verməkdən qürur duymuşdur.

Bu haqda İbrahimi belə demişdir: «Mənim kimilərin ölümünü istəyənlər imperialist ağalarının göstərişlərini yerinə yetirən mürtəce Tehran hökumətidir. Bu gün xalqımızın əl-ayağı, fəhlə, kəndli, zəhmətkeş və həmçinin əli qələm tutan ziyalıların dili bağlanmışdır. Amma bu əsarət zəncirləri əbədi deyil və onların qüdrətli əlləri ilə açılacaqdır».

Müqəddəs amal uğrunda qurban gedənlər heç vaxt unudulmur, xalqının, millətinin yaddaşında daima yaşayırlar. İbrahiminin Pəhləvi şah rejiminə qarşı mübarizə amalı – xalqının əsarət zəncirlərinin bir gün onların öz əli ilə qırılacağına olan inamı isə böyük və sarsılmaz idi. Qələmi ilə məhz bu amala xidmət edən İbrahimi böyük fəxarət hissi ilə: «… Bizim əziz vətənimizin adı Azərbaycan, iftixarlı millətimizin adı da azəri (azərbaycanlı) dir. Gün gələcəkdir ki, bütün İran xalqını öz hüquqlarından məhrum edənlər, onların mədəniyyət və milli qürurlarını tapdalayanlar və öz ciblərini və kisələrini qızılla doldurmaq xatirinə zəhmətkeş insanları istismar edənlər xalq qarşısında törətdikləri xəyanət və cinayət əməllərinə görə cavab verməyə məcbur olacaqlar» – yazırdı və bu xalqın övladı olmağı ilə fəxr edirdi. Lakin o, digər xalqlara qarşı da hörmət və ehtiramla yanaşır, sadə və zəhmətkeş insanlara böyük dəyər verirdi. İbrahiminin bu təmiz və müqəddəs duyğuları onun Azərbaycan dilində nəşr olunmuş ilk kitabı olan «Azərbaycanın qədim tarixindən» kitabında da öz təzahürünü tapmaqdadır. «İranlı Mühacirlər Cəmiyyəti» İctimai Birliyinin sədri, Azərbaycanın əməkdar jurnalisti Rəhim Hüseynzadə kitabın ön sözündə haqlı olaraq yazmışdır: «Böyük mütəfəkkir və ziya sahibi olan müəllifin əsərdə işlətdiyi farslara aid ifadələr onun azərbaycanlıların əsrlər boyu qonşuluqda yaşadıqları farslara həqarətinin ifadəsi kimi qətiyyən qəbul edilməməlidir. Kitabı diqqətlə oxuyan arif oxucular bunu asan sezə bilərlər».

Bununla belə öz xalqını ürəkdən sevən İbrahimi onun qədimliyini və aliliyini tarixi faktlarla ortaya qoymuş və əyani şəkildə sübuta yetirməyə çalışmışdır. Məhz bu yerdə məşhur bir kəlamı xatırlatmağı özümə borc bilirəm: «Özünə qayıt, türk oğlu. Sən özünə qayıdanda böyük olursan». Özünə qayıtmağın ən əsas yolu isə özünü tanımaqdır. Bəlkə İbrahimi də məhz belə düşündüyü üçün idi ki, öz xalqının tarixinə baş vurmuş və qənaətini əsaslı şəkildə xalqına çatdırmağı özünə borc bilmişdir. Kitabın «Böyük əcdadımız midiyalılar» yazısında oxuyuruq: «Tarixi və elmi tədqiqat göstərir ki, Azərbaycan xalqı tarix etibarı ilə çox qədim olub zəngin və qəhrəman bir keçmişə malikdir. Təbiətcə çox zəngin olan bu gözəl torpaqlarda yaşayan babalarımız mədəni insanların keçirdiyi tarixi mərhələləri keçmişlər…

Miladdan doqquz əsr əvvəl qədim Assuri, mixi yazılarında göstərilir ki, Azərbaycanda yaşayan tayfalar içərisində ən qüvvətlisi indiki azərbaycanlıların babaları olan midiyalılar (madlar) olmuşdur… Midiyalıların mədəniyyəti isə Asur, Babil mədəniyyəti səviyyəsində idi».

İbrahimi əsər boyu fikirlərini təsdiq edən faktlara müraciət edir və ümumi sözçülükdən qaçaraq tutarlı dəlillərlə əsaslı şəkildə izahatlar verir. Belə bir dəyərli tədqiqat əsərinin 26-27 yaşda yazıldığını nəzərə alsaq, müəllifin necə dərin bir zəka və istedad sahibi olmasını qeyd-şərtsiz təsdiqləmiş olarıq. Müəllif bu kitabda bacarıq və qabiliyyətini öz xalqına qarşı olan tükənməz sevgisi ilə daha da dolğunlaşdırmış və nəticədə mükəmməl bir tarixi əsər yaratmışdır. Bu nailiyyəti isə ona əbədiyaşarlıqla yanaşı, həm də ümumxalq sevgisi qazandırmışdır. «Azərbaycanın qədim tarixindən» kitabı F. İbrahiminin zəngin və çoxşaxəli fəaliyyətindən bir damla olsa belə onun tarixdə qalmasına əsaslı zəmanətdir. Cismani ömrünün kədərli sonluğu isə…

1947-ci ilin may ayının 22-si Təbrizin yaddaşına dərin və unudulmaz bir iz saldı. Həmin günəşli gündə «Gülüstan bağı»na toplaşmış Təbriz əhlinin kədərdən qıyılmış gözləri qan çanağına dönmüşdü. Qəlbləri qan ağlayan təbrizlilər orada qurulmuş dar ağacını ürək ağrısı ilə seyr edir, olacaqların qarşısını ala bilmədikləri üçün için-için alışıb-yanırdılar; digər inqilabçıları Təbrizin «Saat qabağı» deyilən yerində dar ağacından asırdılar, Milli Hökumətin Baş prokuroru Firidun İbrahimini isə məhz «Gülüstan bağı»nda qətlə yetirəcəkdilər. Saat 12-yə yaxın uca boylu, enli kürəkli, şux geyimli Firidun İbrahimi jandarmaların əhatəsində dar ağacına sarı yeridi. Bunu görən əhali təlatümə gəlib şah qoşunu və jandarmalara hücum etmək istədilər. Nahaq qan töküləcəyindən ehtiyat edən gənc inqilabçı əlini yuxarı qaldırıb uca səslə dedi: «Mənim əzizlərim, həmvətənlilərim, səbr edin, qoy qan tökülməsin! Çox keçməz ki, Azərbaycan xalqı qələbə çalacaq və yenidən Azərbaycanda Milli Hökumət qurulacaq. Yaşasın Azərbaycan xalqı! Yaşasın azadlıq! Məhv olsun istibdad! Yaşasın doğma Ana Vətənimiz Azərbaycan!»

Cəlladlar insanların hücuma keçəcəyindən qorxub 28 yaşlı Firidun İbrahimini dərhal edam etdilər.

Bu haqda tarix üzrə fəlsəfə doktoru Səməd Bayramzadənin F.İbrahimi haqqında olan yazısında oxuyuruq: «…Edamdan iki gün öncə Firidun İbrahimi Paris Sülh Konfransına gedərkən aldığı milə-mil kostyumun zindana göndərilməsini istədi. Edam olunacağı gün bütün gecəni zindandakı yoldaşları ilə söhbət etdi. O, insanların cəmiyyətə və xalqa münasibətdə vəzifələrindən, mübarizə ilə keçən həyatın şirinliyindən danışdı. Sübh tezdən, üzünü qırxdıqdan sonra ağ köynəkli kostyumunu geyindi, qırmızı rəngli qalstukunu boynuna vurdu. Səliqəsinə xüsusi diqqət yetirdi. O, bəzi yoldaşlarının təəccübünü görüb onlara dedi: «Biz öz həyatımızı bütünlüklə paklıq və şərafət içində keçirdik, niyə dar ağacı altında pərişan halda görünməliyik?»

…Kəndir boynuna salınmamışdan öncə gözlərini qapadı və vida əlaməti olaraq başı ilə Savalan dağı qarşısında təzim etdi və sonra uca səslə: – Yaşasın Azərbaycan! – dedi…»

F.İbrahimi edam edilsə də, onu sevən xalqının yaddaşından nəinki silinmədi, əbədi olaraq qəlbində  yaşadı. Tanınmış qələm sahiblərinin ədəbi qəhrəmanına çevrildi. Mirzə İbrahimovun «Gələcək gün» romanındakı baş qəhrəman Firudin məhz Firidun İbrahiminin prototipidir. Həmçinin Xəlil Rza Ulutürk, Həbib Sair, Fəthi Xoşginabi, Balaş Azəroğlu, Mədinə Gülgün, Söhrab Tahir, Arif Səfa, Tariyel Ümid və başqaları əsərlərində onun poetik obrazını sevə-sevə yaradıblar.

F.İbrahimi şərəf və ləyaqət dolu «su içimi qədər» qısa ömrü ilə əbədiyaşarlıq qazanmağı, milyonlara nümunə olmağı bacardı. Və sübut etdi ki, tarixdə qalmaq üçün uzun və qısa ömür yaşamağın heç bir fərqi yoxdur; təki amalın uca, niyyətin pak olsun!

Fatma CƏFƏROVA,

«Firidun İbrahimi-100» beynəlxalq

 yazı müsabiqəsinə təqdim edilir

Автор: Elshan Bayramov, 16:12

urlerimi bildirirem

QİSACİQ AZƏBAYCAN

QİSACİQ  AZƏBAYCAN TURKCƏSİ  HAQQİNDA

XATİRƏLƏR

SEYİD CƏFƏR PİŞƏVƏRİ

XATİRƏLƏR

(1941-1945)